Arquivo da categoría: Reportaxes

As vivendas de “A Fraga Vella” e algúns dos seus habitantes

Nos terreos coñecidos como A Fraga Vella, que se atopa situado ao Oeste da poboación de Mondoñedo, a distancia duns catorce quilómetros e cunha altitude sobre o nivel do mar duns 600 metros. Comprende este fermoso paraxe unha extensión de 697 hectáreas, das que 397 pertencen ao concello de Abadín (parroquias de Labrada e Romariz) e as 300 restantes a Mondoñedo. Linda este terreo, ao Norte co lugas das Vigas e co dos Agros (Labrada) e a parroquia de San Martiño de Figueiras. Ao Sur, co barrio de Estelo, montes da Toxiza de Tronceda e Coto do Cal de Labrada. Polo este cos montes da Toxiza e Braña de Estelo e Tronceda e co rego da Fraga Vella, parroquia de Figueiras. Polo oeste temos o Tremoal de Labrada.

No ano 1.257, o Mosteiro de San Salvador de Lourenzá, outorgou foro de poboación a un grupo de dez campesinos para poboar Gontán e Romarir (1). As vivendas que se levantaron no se momento no precioso paraxe de A Fraga Vella, estaban situadas no territorio da parroquia de San Xoan de Romariz, a veira dun pouco caudaloso curso de auga, coñecido como rego do curro de Bispo, moi ben resgardadas dos ventos por un vellos loureiros e uns grandes castaños; eran como outras calqueras do medio rural galego. Posteriormente foron levantadas outras edificacións e unas grandes naves para usar como establos e para gardar os alimentos para o numeroso gando, que acostumaba pastar libremente polas extensas parcelas de terreo.

No ano 1.752, unha das edificacións era propiedade de Antonio de Candia, era de planta terrea, tiña de fronte dez varas, de fondo seis e lindaba pola esquerda con outra de Cayetano Anello, veciño de San Simón da Costa. Tiña o seu propietario, nunha das inmediacións a edificación, as seguintes parcelas de terreo: un cuarto de ferrado de hortalizas, seis ferrados de cortiña, dous ferrados de sementeira de terceira calidade, outros dous ferrados de sementeira tamen de terceira e dous ferrados de prado. Tamén era propietario das seguintes cabezas de gando: dez vacas, cinco tenreiros dese ano, unha porca de cría, catro porcos dese ano, oito ovelllas, dous cordeiros dese ano e tres cabalos.

A outra edificación de A Fraga Vella, como xa dixemos, era propiedade de Cayetano Anello, veciño da parroquia de San Simón da Costa. As dimensións da súa vivenda era dez varas de fronte e seis de fondo. Xunto a edificación poseía as seguintes parcelas de terreo: medio ferrado de hortalizas, seis ferrados de cortiña, dous ferrados de sementeira de terceira calidade, catro ferrados de monte fechado de primeira calidade, un ferrado de sementeira de teceira calidade e un ferrado de prado de primeira calidade (2).

Fai uns vintecinco anos, a última vivenda que se achaba en pe, foi ocupada, ampliada e mellorada considerablemente por un xaponés que se adicou a cría de gandos e o cultivo de setas, e do cal xa falamos aquí. Dende fai uns anos atópase totalmente abandoada e as súas ventas e porta de entrada foi necesario tapialas ante os numerosos actos vandálicos que realizaban persoas descoñecidas.

A veira do antes nomeado Rego de Curro do Bispo, que descende lentamente pola ladeira do monte e que discorre moi preto das vivendas sinaladas anteriormente, foi construido con cachotes de cantería un pequeño muiño fariñento. Actualmente, podese asegurar que este muiño deixou de existir, ao desaparecer prácticamente a súa edificación e ocupar a mesma unha densa vexetación. Según o catastro do Marqués de la Ensanada no ano 1.752 era propiedade de Antonio de Candia e consortes e acostumaba moer catro meses en inverno e regulaba trinta reais de vellón ao ano. A escasez de caudal de auga nas outras estacións do ano era o motivo do moer tan pouco.

A primeira nova que coñecemos a través dos libros parroquiais da existencia de moradores nas vivendas do terreo de A Fraga Vella data de mediados dos sigro XVII. O 7 de setembro de 1.696 faleceu María Fernández Paredeiro, muller de Juan de Cartas, moradores en A Fraga Vella que recibiu cristiá sepultura no cemiterio parroquial de San Martiño de Figueiras (3).

O 3 de maio de 1.700 foi soterrada no mesmo cemiterio nomeado anteriomente, María Fernández, solteira e neta de Juan de Cartas, vecinos de San Xoan de Romariz, moradores no lugar de A Fraga Vella. O seu abó ofrendou no momento do seu falecemento tres pans, una perna de carneiro e un pichel de viño.

Según o Catastro do Marqués de la Ensenada, Antonio de Candia, Domingo da Barreira e Luís da Barreira, ademáis da súa labranza, tiñan ao seu cargo o coidado de gardar os gandos que pastaban nos montes do térnimo e por este oficio pagabaselles a cada un trescentos reais de vellón ao ano.

Antonio de Candia atopábase casado con Eulaia Fernández González e residían no lugar de A Fraga Vella. Eulia faleceu o 2 de marzo do ano 1.744 e recibiu cristiá sepultura no cemiterio parroquia de San Martiño de Figueiras. No momento do seu falecemento ofrendou tres cestos de pan, un carneiro, outro vivo e doce cuartillas de viño. Antonio faleceu no lugar de O Leboreiro da parroquia de San Mamede das Oiras o 23 de marzo do ano 1.771. Do seu matrimonio quedaba soamente un fillo, chamado Francisco, que era veciño de san Estebo de Oirán (5). O 4 de maio do ano 1.738 falecía a súa filla María Fernández de Candia, xa viuda de Domingo López. Hipotecou o que lle tocara no lugar de A Fraga Vella, na celebración dunhas misas en San Martiño de Figueiras.

O 6 de febrero de 1.776 recibiu cristiá sepultura en San Xoan de Romaríz, Luís da Barreira, morador tamén de A Fraga Vella. Manda que o día do seu enterro se dixesen sete misas, incluso a cantada, coa sua vixilia e responso. Ofrenda dous cestos con pan e carne, un carneiro vivo e oito cuartillas de viño e para gasto da casa duas fogazas de pan, tres potas de viño e un xato de dous anos. Deixa oito fillas casadas e duas solteiras.

Os libros de anotacións parroquiais de San Xoan de Romariz, a que pertencen territorialmente as antigas vivendas, comezan no terceiro decenio do sigro XVIII, por este motivo, é imposible facilitar datos máis antigos dos primeiros moradores que ficaron en A Fraga Vella.

———

(1)- Pegerto Saavedra. Economía, política y sociedad en Galicia: La Provincia de Mondoñedo, 1480-1830, páxina 24. 

(2)- Arquivo Histórico provincial de Lugo, Real de Legos de San Juan de Romariz.

(3)- Arquivo Diocesano de Mondoñedo, parroquia de San Martín de Figueiras, libro primero de defuncións (1678-1803), folio 8.                                            

(4)- Arquivo Diocesano de Mondoñedo, parroquia de San Martín de Figueiras, libro 1 de defuncións, folio 42 vuelto.                                                                          

(5)- Arquivo Diocesano de Mondoñedo, parroquia de San Mamed de las Oiras, libro 1 de defuncións, folio 42 vuelto.

Coa colaboración de Andrés García Doural

Marcos Candia

Cultura e Ocio © 2.014

Cumprimos o ritual, “San Cosme da Montaña, 2.013”

28 de setembro de 2.013, 9:30 AM, Fonte Vella, Mondoñedo. Esa era a hora e as coordenadas, ahí arracou o reto. Pesa a ameaza de chuvia, a nubosidade abudante e o intenso chaparrón do día anterior (o propio do San Cosme), un intrépido e afouto grupo de amigos e amigas decidimos marchar camiñando ata o Santuario de San Cosme da Montaña, parroquia de San Martín de Galgao, Abadín.

Comezamos o trazado polo rúa Febrero, Leiras Pulpeiro e a Avda. de San Lucas, ata o Santuario de Nosa Señora dos Remedios, onde aproveitamos para deixar constancia do noso reto cunha fermosa instantánea. Collemos o trazado da estrada que por Rego de Cas e Cesuras ascende ata Tronceda, deixando atrás San Cristobo, Zoñán e Estelo. Tras pasar a antiga taberna de Cesuras, comezamos o ascenso polo antigo e empinado camiño da Infesta. Facélomo moi frescos físicamente e con mochilas repletas de desexos e gañas de conseguir o reto, sobre todo a de Belén, que despois da dura subida, repúxose e demostrou forza e orgullo. Ascendemos pola “Revolada”, parte inferior das antigas “Pedreiras”, “Fonte de Don Luís” e o lonxe divisamos o “Marco da Infesta”, tamén coñecido como “Marco da Fervenza”. Neste punto de bifurcación do camino, e tras un laborioso e duro ascenso aproveitamos para coller forzas e deixar unha nova imaxe de recordo e amizade.

Proseguimos subindo pola ladeira do empinado monte, deixando a nosa esquerda a “Pena da Roca”, e a nosa dereita uns elevados muros de pedra que fechan algunhas parcelas de terreo; a fonte da “Espadaña”, que da orixe ao río Pelourín e o que queda da antiga “Niveira”. Unha vez no cumio dos montes de Cesuras, aproveitamos a proximidade, para desviarnos uns metros e ver a fermosa “Charca da Cabrita” xa que algún dos membros da expedición non estiveran alí nunca. Unha vez no lugar, a desulisión pola escasa auga, veuse respondida polas espectaculares vistas, e caras de satisfacción dos membros da camiñata. A partir deste punto a roupa de abrigo fíxose precisa, xa que o frío se facía notar nestas altas montañas do noso fermoso Mondoñedo.

Sorteamos o aramio de pinchos que separa os montes de Cesuras e Sasdónigas, e escomezamos o descenso dos mesmos, por unha das pistas de concentración parcelaria. Transitamos por “A Granda das Cortellas”, por “O Lombo do Medio” e o lonxe xa divisamos as vivendas de Galgao, de A Xesta e o Santuario de San Cosme, a nosa meta da maña. O descenso final, largo e moi pronunciado, fainos camiñar con precaución, xa que os nosos xeonllos empezaban a queixarse. Atravesamos a estrada nacional 634, e aos poucos metros estamos xa no campo da festa do San Cosme da Montaña, a primeira parte do trazado foi todo un éxito; tanto, que chegamos con case unha hora de adianto sobre as previsións dos nosos guias, Suso da Imprenta e Andrés Doural, que debían pensar que non eramos tan habilidosos no arte de camiñar.

Despois duns cortos minutos de descanso, aproveitamos o bar de Cuba Fernández, para tomarlle uns cacharros antes da misa, a cal acudimos, uns na parte baixa, e outros no coro da igrexa. Despois do evento relixioso aproveitamos para participar da Procesión e unha vez pasada esta facemos a foto oficial co Santo no seu Santuario, aquí, varios membros do grupo non puideron estar, xa que tiveron que partir a vila de Abadín para poder xantar, pola falta de pulpería na festa. Sirvan estas liñas para recordalos e que pese a non estar na igrexa eles tamén forma parte da foto. ¿E que pasou despois desto? Pois que ia pasar, aproveitamos para comer, os que tiñamos, uns xeitosos e saborosos bocadillos, namentras esperábamos pola volta dos que ian en Abadín. Despois de repoñer forzas, tomamos un café e deleitamos os nosos oídos co grupo “Lecer” que amenizaba a sesión matinal, con grandes temas como o seu movido “Paketón, Paketón”.

Unha vez voltarón os da comilona en Abadín, e co grupo formado de novo, tomamos a decisión de cambiar a ruta de volta, e vir para a cidade das mil privameras por varias das súas aldeas e recunchos máis fermosos, xusto polo costado contrario a onde subimos. Así pois ascendemos ata o alto de Galgao, polo “Campo da Randea”, deixamos a estrada de Pastoriza  e tomamos unha pista, típica galega, de terra que parte a nosa esquerda ata o “Rego de Muras”, aquí xiramos de novo a esquerda xusto por debaixo da futura autovía do Cantábrico, que tanto “beneficio” vai dar a Mondoñedo, e comezamos o descenso ata as vivendas do lugar de Samordás. Deixamos a un lado as ruinas do antigo santuario de San Cosme e a cova de “Os Santos” tamén coñecida como “Da Meiga”, e a nosa dereita o extenso prado de “O Oidor”, todo isto co ritmo do “Paketon, Paketon” que causou furor entre os camiñantes, e era inevitable recordar a canción.

Estamos xa preto das vivendas de Vicos de Abaixo, xiramos a dereita, por un fermoso e ancho camiño, pasamos o rego “Do Penido” e chegamos a un novo grupo de casas, a “Valiña”, lugar natal de dous membros do grupo, Andrés e Miguel, camiñantes sen fronteira e con Mondoñedo sempre por bandeira. Proseguimos logo deste verso, e pasamos o “Rego da Valiña”, vivendas de “A Pradela”, “Penido de Xastoso”, “Rego da Cal” e comezamos o empinado e duro ascenso de “Os Espiñeiros” donde o conserxe máis famoso de Mondoñedo, o noso amigo Rafa, levaba a dianteira, por certo, xa que o nomeamos aquí, felicidades por esos grandes e fermosos 34 anos, ti xa sabes. Ao rematar a subida chegamos as vivendas de “Pausalido”. Logo deste barrio vamos ata “Orxal” e baixamos pola parte inferior da famosa cova do “Rei Cintolo” ata o barrio de “Supena”. Neste punto aproveitamos unha excepcional fonte pública para repoñer folgos beber un bo grolo da mellor auga de Galicia, e tomar unha nova foto, seguimos camiñando.

Prosegue o descenso a un lado do barrio de “Supena”, collemos unha pista de terra que nos leva por “Caldodubio”, “Pena Aguda”, “Louseiras de Lavapés” e terreos de “As Bouzas”; en nada estamos xa na traza da estrada que leva a Argomoso. Transitamos pola mesma en dirección ao famoso e fermoso a vez, barrio de “Os Muiños de Arriba”, deixando a nosa dereita o manantial de “A Naranxeira” e a vivenda de “O Escouridal”, a nosa esquerda as vivendas de “As Casas Blancas” e “O Pacio” e xunto as de “Os Limpeiros”, entramos xa no citado barrio. Aquí poñemos punto e final a un día especial e espectacular, entre amigos, que culminamos na casa doutro amigo, Pepe, na súa famosa “Taberna do Valeco”, tomándolle unha e recodando o evento. De hoxe nun ano compañeiros.

Formamos parte da cita: Hermelino, Andrés, Miguel, Suso Robles, Rafa, Suso Rico, Mari, Belén e un servidor, Marcos. Grazas a todos pola xornada, aparte das fotos que ilustran estas liñas, ao pe das mesmas deixamos un álbume do evento. Saúdos.


Texto de Andrés García Doural e Marcos Candia

Imaxes de Jesús Emilio, Andrés García Doural e Marcos Candia

©Marcos_Candia

O Outro Mondoñedo II

Fai un tempo publicamos neste blogue unha reportaxe na que visitabamos zonas de Mondoñedo non tan coñecidas para propios e extraños.

Hoxe voltamos a carga, e traemos un relato sobre a “Ruta da Auga”.

Nunha soleada tarde do mes de agosto, comezamos o percorrido da coñecida como “Ruta da Auga” de Mondoñedo. Partimos dende o comezo do trazada a esquerda da rúa Pardiñas, deixando a nosa dereita as pequenas parcelas de “O Tumbo”, e a nosa esquerda varias edificacións que tamen teñen entrada ou saída a rúa Álvaro Cunqueiro.

Proseguimos ascendendo por medio de altos muros de pedra que fechan unhas fincas coñecidas como “As Barras”, ata chegar a unha encrucillada de camiños, xunto a que atopamos ubicada unha cruz de granito no máis alto dun muro, sendo coñecido este punto como “O Palomar de Marzo”. Neste punto debemos tomar o camiño que parte a nosa esquerda, coñecido dende moi antigo como “Campos Travesos”.

A uns cen metros do seu comezo, adentrámonos nunha zona boscosa, con algúns muros de pedra moi altos e deixamos a nosa dereita unha finca con altos e fermosos castaños, propiedade do noso amigo José Enrique Cora, lugar onde recibiu sepultura o día de San Lázaro do ano 1.938, o soldado de regulares Mohamed Ben Mohamed, falecido a consecuencia do tétanos, nas dependencias do Real Seminario Santa Catalina da nosa cidade, onde se atopaba ingresado a causa das feridas sufridas na fronte asturiana.

Proseguimos co ascenso, por un profundo camiño, rodeado de eucaliptos, castiñeiros, castaños, abedules e abondosas prantas de arandos. Cando o camiño se volve máis chan, atopamos, a man dereita, unha pequena edificación, coñecida popularmente como “O Caseto do Escarabello”. Dende este lugar avistamos as vivendas de As Casas Novas no Coto, o barrio de Abidueiras, as vivendas de Montedearca, A Fabega, A Paleira, Escouridal, O Pacio, A Casería e o cauce do río Valiñadares, desfrutando así dunha impresionantes vistas de parte do Val mindoniense. Proseguimos a nosa marcha, rodeados de novo por abundantes árbores e muros de pedra, comenzando o noso descenso cara A Casería.

Despois de pasar estas vivendas, transitamos por unha zoa boscosa, donde atopamos abundantes loureiros, acacias e prantas de hedra de grandes raíces, que trepan con facilidade por outros árbores. Con motivo das crecidas do río Valiñadares, as torrenciais augas arrancaran a a ponte de madeira e laxes de Lavapés, derrubaron parte do muiño fariñento ali existente e causaron importantes danos materiais nunha pequena área recreativa que se construira xunto a eles. Foi preciso modificar o seu percorrido para evitar consecuencias de estos incidentes, ata poder coller o alto ponte sobre o cauce do mesmo río, que prestou numerosos servizos as canteiras de Lavapés e os veciños de Maariz.

Xiramos a nosa esquerda e comezamos un descenso por unha pista de terra duns douscentos metros. A nosa dereita atopamos un indicador de madeira, que nos guía cara o “Camiño das Sete Voltas” e o “Salto do Coro” meta da Ruta da Auga. O cauce do regato que descende precipitadamente dende “A Pena Moura” de Argomoso, superámolo por unha rústica ponte de madeira e ascendemos por unhas escaleiras de pedra  acompañadas dun vello pasamáns de madeira ata chegar o excepcional “Salto do Coro”.

Este paraxe é impresionante, un fermoso pozo, paredes rocosas a ambos lados, varios torrentes de auga, algúns árbores e sempre acompañados polo forte ruxir das augas.

Descendemos de volta sobre os nosos pasos, ata chegar a pista que nos leva a “Valiñadares”, xiramos a dereita pola parte inferior das vivendas de “As Bouzas” e a vivenda de “A Candola”, ata xuntarnos co trazado asfaltado da estrada que segue ata Argomoso. Aquí xiramos a esquerda e camiñamos cara Mondoñedo. Superamos o cauce do río Valiñadares pola ponte de cemento de “As Casas Blancas”, deixando a nosa dereita a fonde de “A Naranxeira”; máis adiante atopámonos coa vivenda e fonde de “A Cazoleira” a dereita de “O Batan”; aquí chegamos as vivendas de “Os Limpeiros”, deixando a dereita unha vivenda e muiño fariñento de “A Fabega”, a capela do XVII, adicada a Santiago Apostol e achegámonos as vivendas de “Os Muiños de Arriba”. Comezamos un empinado ascenso da rúa San Roque, deixando a nosa dereita a fonde de “Os Pelamios”. No lugar coñecido como “A Pena” atopamos unha nova capela do XVI adicada a San Roque. Proseguimos ascendendo por entre vellas edificacións e altos muros de pedra que fechan algunhas hortas. A nosa esquerda atopamos incrustada nestes muros de pedra, unha cruz de cantería, que por transmisión oral, din que foi o lugar donde se colocou o Beato Fray Diego José de Cádiz, para predicar aos numerosos fieis congregados. Neste punto comeza a rúa Álvaro Cunqueiro. Un pouco máis adiante , atópase, tamén a esquerda e incrustada nunha edificación, unha fermosa hornacina cun Cristo crucificado no seu interior. Na parte superior ten unha inscripción que dí: “Fue llagado por nuestras iniquidades y quebrantado por nuestros pecados – ISAIAS”. Proseguimos camiñando pola rúa Álvaro Cunqueiro, ata chegar ao costado da emblemática “Fonte Vella”, donde aproveitamos para refrescarnos e departir un anaco, namentras repoñemos forzas, poñendo punto final así ao noso percorrido pola Ruta da Auga.


Coa colaboración de Andrés García Doural

©Marcos_Candia

O que puido ser…

O empresario de orixe xaponés Katuza Kimura, elixiu no ano 1.985 o bonito lugar de A Fraga Vella para o cultivo de setas orientais a nivel industrial.

A Fraga Vella, é unha extensa finca, con abundantes manantiais de auga, na súa maior parte poboada de grosos pinos e o resto de verdes pastos. A única vivenda existente na finca, foi ampliada e mellorada de forma considerable, como lugar de residencia habitual para o novo empresario e a súa familia. Incluso tiña unha pequena depedencia adicada a ximnasio. Na parte traseira da edificación construíuse unha rampa, para facilitar a carga da producción obtida.

Un pouco máis arriba da vivenda construírase unha gran nave, con pilares e vigas de formigón, con tellado a duas augas e dotada de abudante auga, para o cultivo das setas.

Kazuta adicóuse, principalmente, ao cultivo da seta “Lentinula Edodes” (Shiikate), cogumelo que tamén era coñecido como “seta da saúde”, polas súas propiedades e que por esas datas non se cultivaba en ningún punto do territorio español. Os micelios erán traídos dende o Xapón ata a Fraga Vella e implantados en troncos de madeira autóctona. Como xa comentamos, o cultivo comezou ala por 1.985, a nivel industrial e a producción obtida era comercializada cara o extranxeiro, excepto unha pequena cantidade que era adquirida por un restaurante coruñés para servir a súa clientela. Na actualidade, este apreciado cogumelo pode ser adquirido nas grandes superficies comerciais.

Un dos grandes inconvintes co que se encontraba o empresario Xaponés na Fraga Vella era a falta de enerxia eléctrica. Despois de levar instalado nun lugar un tempo, quixo montar un bon secadeiro para as setas. As autoridades provinciais tíñanlle prometido dotar, a nave e a vivenda, deste ben tan prezado, pero o cambio no goberno provincial daqueles tempos, deixou todo nunha promesa.

Cando Kazuta Kimura abandoa a nave e a vivenda en a Fraga Vella, a comezos da década dos noventa, os vándalos comezaron a producir importantes danos materiais na nave e a vivenda, chegando a levarse as portas, ventás e incluso a cociña de leña. As autoridades provinciais, donas de todas estas propiedades, víronse obrigadas a tapiar os hocos das portas e ventás para tentar poñer fin aos actos vandálicos. A excepcional nave e vivenda, rodeadas de grandes pinos, permanecen abandoadas e ofrecendo unha desoladora imaxe. ¡O que puido ser, e non foi!


Coa colaboración de Andrés García Doural

©Marcos_Candia

A “Cruz de Santiago”

Nos montes da Toxiza, Tronceda, entre os lugares de “O Colesio” e “A Fraga” o 23 de decembro de 1.901 ocorreu un terrible suceso.

Santiago García Díaz, de 20 anos, natural de Tronceda, fillo de Jose García Fernández e María Díaz Fernández, solteiro, sen fillos e de profesión xornaleiro, faleceu víctima dun temporal de neve e frío.

Pouco despois do suceso, colocouse sobre a rocha, unha cruz de madeira, que co paso do tempo acabou deteriorándose e foi sacada do lugar, coa intención de poñer un cruceiro de lousa, material máis resistente a intemperie, pero xamais chegou a colocarse.

Hoxe en día so queda a marca sobre a rocha onde estivo cravada anos atras a cruz de madeira. É unha magoa que non se faga máis enfase en recordar estes feitos históricos e que pasen desapercibidos para xeracións vindeiras, incluso desaparecidos, foi pouco o que faltou para que as pistas do parque eólico, hoxe existente no lugar, pasaran por riba desta rocha.


Coa colaboración de Andrés García Doural

©Marcos_Candia