Arquivo da categoría: Lence Santar

Pr’a anainar os nenos

«¡Cala y-ora!

¡Cala y-ora!

Se non qués calar, chora,

Que teu pai vai en Gontán

E tua nai en Vilanova».

—-

«¡Cala y-ora!

¡Cala y-ora!

Se non qués calar, chora,

Que tua nai vai n-as estelas

E teu pai vai n-o muíño

Pra che facer un boliño».

—-

«¡Ea! ¡Ea!

Pan d’aldea,

Sopas de pan,

¡Qué ricas están!»

—-

«¡Arriba!, ¡arriba!, meu gato rabeno,

Dormiches fora, mollóusech’o pelo».

—-

«Este neniño que teño n-o colo

É d’un amor que lle chaman Anxo,

Dios que m’o deu, que m-o deixe logo,

Qu’eu quero andar c’o meu neno n-o colo»

—-

Este texto é orixinal do libro «Etnografía Mindoniense«, editado por Armando Requeixo. O texto transcríbese de xeito igual que foi recollido por Eduardo Lense Santar o 5 de novembro do ano 1.938.


Coa colaboración de Armando Requeixo

Marcos Candia 

Cultura e Ocio © 2.014

A Frouseira

Pra meu amigo D. Xeneroso Díaz

Villar, d’Alaxe, entusiasta

d’a nosa terra.

O sonado monte d’a Frouseira atópase n-as parroquias de Santa Cilla d’o Valadouro e San Martiño de Mondañedo, concello de Foz; San Sebastián de Carballido, concello d’Alfoz d’o Castro d’Ouro, e Santo Estebo d’Oirán, concello de Mondañedo.

Comenza n-o Escaravelleiro, parroquia d’Oirán, e remata en Vilacizal, parroquia de Santa Cilla.

Tén de longo unha boa legoa e, tod’o redor, ô pé de catro.

Érguese o coto 482 metros sobor d’o nivel d’o mar e pertenece a Santa Cilla.

De Mondañedo tá desviado 18 kilómetros; de Foz, 11; de Ferreira d’o Valadouro, 9; de Viveiro, 27; de Ribadeo, 35, e de Lugo, 83.

Tén o coto unha vista goapa, d’as goapas si as hay.

Dende alí óllase tod’o meigo Valadouro –n-o medio d’o cal érguese, rexa e gallamarda, a torre d’o Castro d’Ouro, que foi cárcere e pazo d’a Mitra de Mondañedo–; San Martiño de Mondañedo, onde fundou esta Sede o Bispo Sabarico, de Dumio, preto de Braga, en Portugal, n-o sigro IX; a ermida d’o Bispo Santo, San Gonzalo, y-o alto d’Agrelo –dendes d’o cal, San Gonzalo, por medio d’oraciós, botou ô fondo d’o mar, ôs centos de navios de mouros ou de normandos que viñan roubar a terra–; o mar Cantábrico, a ría de Foz, a espalecida mariña de Ribadeo, a cidá de Mondañedo y-outros moitos sitios.

O coto é tan apicado pol-o lado d’o Valadouro, que n-hay quén poida aganchar por alí, e mesmo se lle barre a un a vista cando cata pr’a abaixo.

N-o cimbro hay paredes que teñen ainda algunha cal, e din que ahi tâba o alxibe d’o castelo; porqu’é cousa sabida que n-a Frouseira houbo unha fortaleza, n-a que se rebelou contra os Reises Católicos, n-os derradeiros anos d’o sigro XV, o Mariscal Pedro Pardo de Cela, quén alí loitóu moito tempo contr’as tropas reás, mandadas pol-o capitán francés Lois Mudarra, sendo feito prisioneiro, se non mente a Relazón da Carta xecutoria, n-a casa de Fousa Yañez do Castrodouro, o 10 de Nadal d’o ano 1483, e degolado en Mondañedo, o 17, pol-o delito cometido e por roubar, asoballar e matar a xente; pois Pedro Pardo non foi máis que un de tantos xurafaces señores feudás qu’entón campaban n-a Galicia excravizando a nosa terra, inda que digan outra cousa os noveleiros ou os bestas desconocedores ou falseadores d’a Hestoria.

De Pedro Pardo din en Santa Cilla, qu’era un home forte e valente e que tiña unha sortella co-a que botab’os barcos ô fondo d’o mar.

Din tamén que n-a Frouseira tiña sempre cincoenta homes e unha ballesta que guindab’as pedras lonxe.

E tamén din que tiña dous cabalos, n-os cales se puña en Mondañedo en media hora, e que metía ôs presos n-un pozo cadrado, moi fondo, d’o que inda hoxe se ollan as paredes.

Refiren, ademáis, que non podía ver casa ningunha branca; que si as mulleres levaban dengue ou y-outro paxel colorado, mandaba sacarllo, e que n-a Frouseira había moito ouro encantado, o cal algún día o descobrerían as cabras y-as ovellas.

Din tamén que se teñen atopado n-a Frouseira moitas bolas grandes de pedra e de ferro.

Manoel d’a Rega, de Carballido, dí que lle tén oído contar a seu pai que os donos d’a casa d’Allegue, n-o sopé d’a Frouseira, atoparan n-ésta, fai máis d’oitenta anos, unhos bolos d’ouro.

E un peisano d’Oirán contounos que Ánxel Canelo, de Santa Cilla, de 80 anos, sendo novo, atopóu n-a Frouseira n-unha pía que tâba tapada c-unha lousa, un candelero amarelo, o cal vendeuno ôn prateiro de Betanzos, que viñera ô Valadouro.

N-iste val dín que dende a Frouseira xogaban a barra c-os d’a fortaleza d’o Castro d’Ouro; que s’atopa desviada d’alí unha legoa.

E tamén dín, que cando o sol dá n-a chamada ventá d’a Frouseira, son-as 11, e cando dá máis arriba, as 12.

N-a Frouseira aniñan as broites, os corvos, os peneireiros, os mouchos, as coruxas y-os bruós.

Atópanse n-ela as penas Abelleira, d’o Mariscal, d’o Ramo, de Mochín, d’o Convento, d’as Broites, Anduriña, d’a Pacienta, d’o Lobo, d’o Neno, Penacagada, Penela, d’o Sombreiro, Penachá, Acaneirada, d’o Coto de Paraño, d’o Castelo, d’o Xunqueiro e de Martín Cru.

Y-hay n-a Frouseira as fontes Moura, d’as Cazoleiras, d’a Escoura, d’os Mariñaos e d’a Vella.

Este texto é orixinal do libro «Etnografía Mindoniense«, editado por Armando Requeixo. O texto transcríbese de xeito igual que foi recollido por Eduardo Lense Santar o 10 de xullo do ano 1.939.


Coa colaboración de Armando Requeixo

©Marcos Candia

“Os médicos y os manciñeiros”

Díxome un día o Galaneiro de Cezuras:

-Os médecos non lles teñen boa fé.

-¿E por qué dí eso?

-Pois verá: Si se fina un enfermo questivese coidado pol-o médeco, a xente dí: ¡Matóuno o médico!

-E si o enfermo sana, entón dí:

-¡N-o sanóu o médeco, senón os santos!

-Vale máis sere manciñeiro, que diles todo dios fala ben.

-Pro os manciñeiros son unhos bestas.

-Non diga eso, ay don Duardo, que haber, haillos ¡que moito lle saben!

-Celeirote, ¿será un diles?

Celeirote pasa de dous anos que se finou. E mais a verdá seña dita, coma il non quedaron catro n-a Galícea. Pro sonlle tamén bos manciñeiros, Teixidal, de Trabada; Rafayel, de San Pedro de Bazar; Basanta, de Villaronte; Farruco das Lamas, do Coto; Ramón do Seixo, de Masma; Teixeiro, de Curros, e Zacarías, de Romariz.

Celeirote era manciñeiro do gado e da xente; tiña sona en moitas légoas ô redor, e gustáballe máis traballar co-a xente; Teixidal é manciñeiro do gado e, si se pón, da xente tamén; Rafayel é manciñeiro da xente e do gado, y-outros son manciñeiros do gado, agal-o Teixeiro que o é da xente e do gado e pra curar pernas e brazos rotos ou esnogados e toda cras de hosos, non satopa outro coma íl y-o Zacarías, que curô gado e tamén a moita xente.

Toda cencia do Celeirote adeprendeuna iste n-un libro do sigro XVII, que foi do Mosteiro de Meira e que o Celeirote amosabalgús amigos, ôs cales, y-a demáis xente, decía que no-o daba por tres mil reás; Teixidal, pra curar bestas e vacas, é cousa acabada. Hastro chaman de dez e de doce légoas de camiño. Fai dous anos pras San Lucas, por sacarlla cría morta ônha vaca de Lanzós, preto de Villalba, levou catorce pesos.

Rafayel é tamén un capador de gran sona. Moito é o que sabe y-o questudia n-os moitos libros que tén. Traballa n-os concellos de Castro de Rey, Meira, Pastoriza, Abadín e Cospeito, máis do que pode. É un batán. Por meiciñar â xente y-ô gado e por capar, leva cada ano, de cada casa, un ferrado de forraxe (trigo y centeno), e de todas élas axunta satenta e cinco fanegas. De modo e de maneira que traballa en trescentas casas. Pro ademáis da xente que non tén axustada y-o chama ou se consulta cu-íl, recibe de cote cartos y-énchelle a casa de hovos, manteiga e chiculate do bon. Diste, ás veces, tén máis de doce arrobas, e vanllo a mercar os que o percisan. Pol-a festa do San Pedro lévanlle mél, manteiga crua e carneiros.

Basanta e Farruco das Lamas teñen gran sona pra curar cochos; como Seixo, naida diste mundo curas oliras das bestas; ô Teixeira, quedáronlle os libros de seu pai e de seu abó, que tamén foron manciñeiros sonados, y-o Zacarías cura con meiciñas quil fai e con palabras.

Vexamos coma o Zacarías fai algunhas curas con palabras.

Pra cural-as vacas, bois y-outros animales que teñen unha pataca ou unha cachola de nabo n-a gorxa, di: Si é vaca. “A vaca Marela (si se chama desta maneira) tén unha pataca (si-é pataca) n-a gorxa. A pataca se volva y-auga e de y-auga, beba, pol-o poder que Dios tén y-a Virxe María. Amén».

Logo reza once Avemarías, dempois de prosinarse e descuberto.

As rosas da xente e do galo, cúraas dicindo:

«Rosa cabalare, ¿que vés aquí buscare?

¿Cinza ou carbón de tras do lare?

Vaite aló ás ondas do xare,

Onde non oyas galo cantare,

Nin galiña cacarexare.

Non cabes nin labres

Nin rebardebes,

Nin probalezas nin roezas,

Nin fagas mal, onde mal parezas,

Pol-o poder que Dios tén

Y-a Virxen María. Amén»

Dempois reza dez Avemarías.

Pra cural-as queimaduras, di ôs que as teñen que digan esta oración, entramentras il reza us Padrenuestros, de xionllos:

«O pan, pra fame; a y-auga, pra sede; y-o lume, pro frío. Eisí coma estas tres palabriñas son verdade, non cabes, nin queimes, nin ares e mírame estas carnes, pol-o poder que Dios tén y-a Virxen María. Amén».

E pra cural-o fogo, ou seña a irritación da pél, ponlle ô enfermo, n-a mau xurda, un prato con terra, e n-a dreita, unha navalla aberta e dille que diga a siguente oración, facendo unha cruz n-a terra do prato, co-a navalla, ô decir: «N-a terra te boto»:

«Santa Apolacía tres fillas tiña: Unha, urdía; outra, roía, y-outra, pol-a auga iba. Eisí coma estas palabriñas son verdade, non luzas, non comas, non probalezas, nin roezas, nin fagas cousas que mal parezas. Cóstote e n-a terra te boto, pol-o poder que Dios tén y-a Virxen María. Amén».

A espinilla érguese dicindo:

«Espinilla, palatilla, calleiro baixo, volve ô teu lugar, coma volven os rolos pro mar, coma volve o cura pro altar.

Polo poder que Dios ten y-a Virxen María. Amén».

Este texto é orixinal do libro «Etnografía Mindoniense«, editado por Armando Requeixo. O texto transcríbese de xeito igual que foi recollido por Eduardo Lense Santar o 04 de xullo do ano 1.939.


Coa colaboración de Armando Requeixo

©Marcos Candia

O Tangueiro

O Tangueiro ou Estafermo era un gran monigote de madeira, pintado, que tiña n-a mau dreita un saco d’area; poñíase no medio e medio d’o campo de Nosa Señora d’os Romedios, de Mondañedo, por Nosa Señora d’os Romedios e por outras festas, e con él facíase a corrida chamada d’o Tangueiro, que foi moi sonada en Galicia e n-as Asturias, e verificábase presentándonse moi ataviado, a cabalo y armado con lanzas, un fato d’homes, os cales acometían ô Tangueiro dándolle unha lanzoada e fuxindo logo coma lóstregos, pois si n-o facían, o saco d’area caía derriba d’as costas ou d’a cabeza d’eles.

A corrida anunciábase a víspora pol-a tarde, pol-as ruas d’a cidá, por medio d’un chistoso bando qu’era levado e pregoado por un home montado a cabalo, con goapo traxe y-armado c’unha lanza, acompañado d’oito ou dez homes, tamén a cabalo e con lanzas.

Esta sonadísima festa celebrouse hastr’os primeiros anos d’o derradeiro tercio d’o sigro pasado.

O monigote d’o Tangueiro existíu, inda que xa desgonzado e roído da couza, n-unha d’as dependenzas d’o antigo convento d’Alcántara hastr’o ano de 1913.

Este texto é orixinal do libro “Etnografía Mindoniense“, editado por Armando Requeixo. O texto transcríbese de xeito igual que foi recollido por Eduardo Lense Santar o 30 de marzo do ano 1.938.


Coa colaboración de Armando Requeixo e Andrés García Doural

©Marcos Candia